Naš svakodnevni govor pun je reči koje deluju potpuno domaće, iako iza sebe nose bogatu istoriju i putovanja kroz različite kulture. Jezik, baš kao i ljudi, pamti susrete, razmene i uticaje koji su ga oblikovali.
Reči koje su putovale vekovima
Arabizmi u srpskom jeziku u najvećem broju slučajeva nisu preuzeti direktno iz arapskog. Do nas su stigli posredno, najčešće preko osmansko-turskog jezika, koji je vekovima bio jedan od ključnih jezika islamske civilizacije. Zbog toga se u svakodnevnoj upotrebi arabizmi često podvode pod širi, uvreženi naziv - turcizmi, a ponekad i osmanizmi ili orijentalizmi.
Iako ih retko prepoznajemo kao "pozajmljenice", ove reči su duboko utkane u naš jezički i kulturni identitet.
Kako su se reči menjale na putu do nas
Većina arapskih etimona bile su imenice i pridevi, ali su tokom prelaska u turski jezik doživeli određene glasovne i značenjske promene. Tek nakon toga ulazili su u naš govor.
Primeri su brojni i svima poznati:
dućan (tur. dükkan ← ar. dukkān)
zanat (tur. sanat ← ar. ṣan‘ – izrada)
sat (tur. saat ← ar. sā‘a)
sevap (tur. sevap ← ar. ṯawāb – nagrada)
ćevap (tur. kebap ← ar. kabāb)
ćef / ćeif (tur. keyif ← ar. kayf – uživanje)
ćup (tur. küp ← ar. kūb)
fukara (tur. fukara ← ar. fuqara – sirotinja)
džep (tur. cep ← ar. ğayb)
Danas ove reči doživljavamo kao sasvim prirodan deo jezika, bez svesti o njihovom poreklu.
Foto: Pixabay.com/jarmoluk
Savršeno uklapanje u srpsku gramatiku
Arabizmi su se vremenom potpuno prilagodili gramatičkom sistemu srpskog jezika. Ne samo da su se odomaćili, već su postali i osnova za stvaranje novih reči.
Dodavanjem domaćih ili turskih tvorbenih nastavaka nastajale su izvedenice poput:
hadžiluk
sahat-kula
zanatlija
Ovaj proces pokazuje koliko je jezik fleksibilan i otvoren za promene.
Među arabizmima u srpskom jeziku posebno su zastupljeni islamizmi - termini povezani sa verskim životom i običajima muslimana. Pored njih, značajan broj reči vezan je za pravnu i administrativnu sferu, ali i za svakodnevni život.
Mnoge od tih reči danas koristimo bez ikakvog osećaja da pripadaju specifičnom kulturnom kontekstu.
Arabizmi koji su stigli drugim putem
Nisu sve reči arapskog porekla ušle u srpski preko turskog. Deo termina, naročito iz oblasti nauke, došao je posredstvom evropskih jezika.
Najpoznatiji primeri su:
algebra (ar. al-ğabr)
alkohol (ar. al-kuhūl)
cifra (ar. ṣifr – nula)
sirup (ar. šarāb – piće)
Ove reči svedoče o globalnom uticaju arapske nauke i kulture.
Jezik je živa arhiva istorije. Svaka pozajmljena reč priča priču o susretima civilizacija, trgovini, migracijama i svakodnevnom životu. Arabizmi su jedan od najlepših primera kako se kulture ne sudaraju – već prepliću.
Autor: Marija Radić
